Η ευπρέπεια στις πολεμικές τέχνες

Όταν ο δάσκαλος προσπαθεί να εξηγήσει στον αρχάριο μαθητή έννοιες όπως η ευπρεπής συμπεριφορά που πρέπει να τον διακρίνει μέσα και έξω από το ντότζο, αντιμετωπίζει αρχικά μια επιφυλακτικότητα. Πώς η ευπρέπεια βοηθάει τον μαθητή να αναπτυχθεί και τι μορφές παίρνει; Η ανάγκη για σωστή συμπεριφορά είναι σπάνιο φαινόμενο στον δυτικό μαθητή των πολεμικών τεχνών ιδιαίτερα σ' αυτόν που είναι συνηθισμένος να ρωτάει: "γιατί το κάνω αυτό;", "τι θα με ωφελήσει όλη αυτή η συμπεριφορά;", "δεν είναι περιττά όλα αυτά τα διαδικαστικά;".

Είναι αρκετά απλό να εξηγήσεις στους μαθητές του αϊκίντο το λόγο για τον οποίον δεν μπορούν να χειρίζονται αληθινά σπαθιά (κατάνα) μέσα στο ντότζο ευθύς εξ' αρχής. Ομοίως οι μαθητές του κουνγκ φου φαίνεται να κατανοούν τον κίνδυνο στη χρήση της πλατιάς σπάθας (κουόν ντάο), όπως και οι μαθητές του καράτε τον κίνδυνο των έξι κλασσικών όπλων του κομπούντο της Οκινάβας. Εκπαιδευμένοι ή ανεκπαίδευτοι, οι περισσότεροι άνθρωποι δέχονται το γεγονός ότι τα όπλα είναι επικίνδυνα. Εάν ο μαθητής δεν είναι αρκετά εκπαιδευμένος και προσεκτικός στην άοπλη τέχνη, είναι επικίνδυνος για τον εαυτό του και του άλλους. Οπλισμένος δε με κάποιο κοφτερό όπλο ο κίνδυνος πολλαπλασιάζεται κατά πολύ. Ένας εκπαιδευτής μπορεί εύκολα, να δώσει στον αρχάριο μαθητή να κατανοήσει τα παραπάνω.
Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με έννοιες όπως η ευπρέπεια.

Ένα ερμηνευτικό λεξικό ορίζει την "ευπρέπεια" ως: α) Το τι είναι κοινωνικά αποδεκτό στη συμπεριφορά και στην ομιλία. β) Φόβος να προσβάλλεις συμβατικούς κανόνες συμπεριφοράς, γ) Οι συνήθειες και οι τρόποι συμπεριφοράς πολιτισμένης κοινωνίας. Τα άτομα που αρχίζουν να ασκούνται σε πολεμικές τέχνες είναι συνήθως νεαρά στην ηλικία και στις περισσότερες περιπτώσεις έχουν άγνοια για οποιονδήποτε κώδικα συμπεριφοράς διαφορετικό από αυτόν που επικρατεί στο σπίτι τους ή στο σχολείο τους. Θεωρούν ακατανόητη τη φράση του Ginchin Funakoshi ιδρυτή του Shotokan Karate-do: "Η αληθινή φύση του budo δεν βρίσκεται στη διάκριση μεταξύ νίκης και ήττας, αλλά στην τελειοποίηση του χαρακτήρα του ασκούμενου." Για να πραγματοποιηθεί κάτι τέτοιο θα πρέπει ο μαθητής να καταλάβει την ιδιαίτερη ιεραρχία του ντοτζο, τους ασυνήθιστους και παράξενους πολλές φορές κανόνες που είναι ουσιώδεις για την ασφαλή εκμάθηση μιας πολεμικής τέχνης, καθώς και να αναπτύξουν τον τρόπο συμπεριφοράς που οδηγεί στην σωστή ανάπτυξη της σχέσης δασκάλου και μαθητή.

Δείχνουμε στον αρχάριο μαθητή ότι αν κρατάει του ώμους του χαμηλωμένους κατά την εκτέλεση μιας γροθιάς, κάνει τη γροθιά αυτή δυνατή και μειώνει τις περιπτώσεις αυτοτραυματισμού. Οι περισσότεροι μαθητές που έρχονται στο ντότζο να μάθουν καράτε θέλουν να αποκτήσουν δυνατές γροθιές και καταλαβαίνουν ότι για να αποκτήσουν αυτή την ποιότητα πρέπει να εκτελούν γροθιές συνεχόμενα, με ασφάλεια για πολύ καιρό. Χρειάζονται τη συμβουλή του εκπαιδευτή, επειδή είναι εμφανές στην αρχή ότι ξέρει περισσότερα πάνω στην τέχνη και θέλουν να μάθουν αυτά που ξέρει. Επίσης δεν είναι πολλοί οι μαθητές που φροντίζουν να υποκλίνονται σωστά αλλά οι περισσότεροι από αυτούς καταλαβαίνουν την ανάγκη να υποκλίνονται από συνήθεια με το σωστό τρόπο και στις σωστές στιγμές. Οι μαθητές υποκλίνονται επειδή τους λέμε να το κάνουν και μόνο μετά από μεγάλο χρονικό διάστημα υποκλινόμενοι γίνονται δεκτικοί και αντιλαμβάνονται την καινούργια γνώση. Οι μαθητές που αρνούνται να μάθουν τον ενδεδειγμένο τρόπο συμπεριφοράς του ντότζο και ρωτούν συνέχεια γιατί πρέπει να συμπεριφέρονται έτσι μπορούν να πάρουν την εξής απάντηση: Αν δεν μπορείς να καταλάβεις τους πραγματικούς λόγους για ευπρεπή συμπεριφορά τότε προσπάθησε να καταλάβεις και να ικανοποιηθείς με τους εξής λόγους:

• Θα σε κάνει δυνατότερο μαθαίνοντας σου υπομονή και δείχνοντας σου ότι υπάρχει κάτι βαθύτερο για το οποίο πρέπει να παλεύεις στην προπόνηση σου.
• Θα κάνει τη προπόνηση σου ασφαλέστερη θυμίζοντας σου συνέχεια ότι πρέπει να σέβεσαι το χώρο προπόνησης και τους συνασκουμένους σου οι οποίοι σε βοηθούν να συνεχίσεις να αναπτύσσεσαι.
• Θα πρόσκεισαι ευνοϊκά απέναντι στη δάσκαλο σου ο οποίος θα είναι θετικός
στο να σε διορθώνει και να σου δείχνει καινούριες τεχνικές.
• Θα σε αφυπνίσει με το να σε αναγκάσει να παρατηρείς τα δικά σου
συναισθήματα και συμπεριφορά, κάτι που με το πέρασμα του χρόνου θα σε οδηγήσει να αποκτήσεις μεγαλύτερη αντίληψη για το περιβάλλον σου και τους άλλους ανθρώπους.

Αυτό δε το τελευταίο είναι πολύ σημαντικό στην κατανόηση των πολεμικών τεχνών. Κάθε κίνηση εθιμοτυπίας λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο που λειτουργεί και η άσκηση στα κάτα ή στη βασική τεχνική. Στο παραδοσιακό budo η εφαρμογή ή ο σκοπός των κάτα καθόριζε την μορφή που θα έπαιρναν. Υπάρχουν αρκετοί λόγοι που πρέπει κάποιος να τα μαθαίνει: πολλές κινήσεις γίνονται για μυϊκή ανάπτυξη ή για την ανάπτυξη τεχνικής. Εκπαιδεύουν καθορισμένες μυϊκές ομάδες που ενεργοποιούνται σε δύσκολες μαχητικές θέσεις ή διδάσκουν στον μαθητή κάποιες φυσικές αρχές που αργότερα θα εφαρμοστούν στην προπόνηση. Η ακολουθία των κινήσεων, αν εκτελούνται σωστά, διδάσκει επίσης μαχητική μεθοδολογία και τεχνική και γυμνάζει τον μαθητή με αποτέλεσμα τη βελτίωση της υγείας του. Η ανεπτυγμένη και σφαιρική μεθοδολογία της εκπαίδευσης του budo δίνει την ικανότητα στον ασκούμενο να αναπτύσσει πολλαπλά, τις πνευματικές και σωματικές του ικανότητες με αποτέλεσμα να είναι αφυπνισμένος απέναντι στον εαυτό του, το περιβάλλον και τους άλλους.

Η υπόκλιση λοιπόν προς τους παλαιότερους είναι ένδειξη σεβασμού προς την ιεραρχία του ντότζο. Επιτρέπει επίσης στον αρχαιότερο μαθητή για λίγο να παρατηρήσει την εμφάνιση και τη στάση μας. Μιας και όλοι που βρίσκονται παραπάνω από μας στην ιεραρχία μπορούν να μας βοηθήσουν, πρέπει να τους δίνουμε την ευκαιρία. Ελάχιστοι μαθητές αναγνωρίζουν το σωστό τρόπο να σταθούν απέναντι από τον sensei με εξαίρεση στην αρχική και τελική τελετή του μαθήματος. Παρ' όλο που οι δυτικές συνήθειες επαινούν και προτρέπουν έναν ευθύ, ανήσυχο και περίεργο μαθητή την ώρα της εκπαίδευσης, τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά στην εκπαίδευση των ιαπωνικών πολεμικών τεχνών. Κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης έξω από το μάθημα ο μαθητής ποτέ δεν παίρνει το θάρρος να καθίσει ώστε να κοιτάει τον δάσκαλο ευθέως. Αυτός ή αυτή θα καθίσει όχι ακριβώς μπροστά, αλλά λίγο πλάγια, έτσι ώστε ο sensei να μπορεί να τον/την παρατηρήσει. Με αυτό τον τρόπο δίνεται η ευκαιρία στον sensei να παρατηρεί το μαθητή όσον αφορά την εμφάνιση του, τη συμπεριφορά του και στάση του. Η παραδοσιακή στάση προϋποθέτει ότι ο μαθητής έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό του, ώστε να μπορεί να υποβάλλεται σε τέτοιου είδους μεταχείριση. Αυτό είναι άλλωστε απαραίτητο ώστε να μπορεί κάποιος να γίνει καλός μαθητής.

Η υπόκλιση είναι μόνο ένας τρόπος της ευπρέπειας που λαμβάνει χώρα μέσα στο ντότζο. Υπάρχουν βέβαια πολλές πράξεις που δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ευπρεπείς και πρέπει να αποφεύγονται. Το τι πρέπει και τι δεν πρέπει, δεν είναι κάτι που γράφεται, αλλά κάτι που μαθαίνεται με την προσεκτική παρατήρηση. Όλα αυτά πάντως πηγάζουν φυσικά από μια στάση ταπεινότητας και επιθυμίας για μάθηση και για θετική συμπεριφορά.

Το να είναι κάποιος καλός μαθητής θεωρείται πάντα προϋπόθεση για να γίνει ένας καλός δάσκαλος. Ένας από τους σκοπούς των πολεμικών τεχνών είναι να αναπτύξει ανθρώπους που όχι μόνο θα έχουν τη σωστή τεχνική αλλά θα μεταβιβάζουν αργότερα την ουσία και το νόημα του budo διαμέσου των λόγων και των πράξεων τους. Αφού η ταπεινότητα και η ικανότητα να βελτιώνεσαι με την πάροδο του χρόνου είναι χαρακτηριστικά του καλού μαθητή και δασκάλου, αυτά είναι και τα χαρακτηριστικά που παρατηρεί και προωθεί ένας δάσκαλος προς τους μαθητές.

Μερικοί μαθητές ξεχνιούνται πολλές φορές στη δίψα τους για μάθηση. Πλησιάζουν τον δάσκαλο και ζητούν να διδαχθούν καινούρια ύλη. Εκτός του ότι κάτι τέτοιο αποτελεί δείγμα κακής συμπεριφοράς, δείχνει και φτωχή κρίση, αφού ο μαθητής σπάνια έχει πράγματι εμπεδώσει την ύλη που του έχουν διδάξει στο ντότζο. Μιας και ο δάσκαλος έχει μεγαλύτερη εμπειρία, έχει την ικανότητα να δει και να αντιληφθεί τα αδύνατα σημεία του μαθητή στην τεχνική αλλά και στο χαρακτήρα, πράγμα που ο μαθητής δεν μπορεί. Για τον δάσκαλο ο μαθητής που δεν παλεύει να εμπεδώσει την ύλη που του έχει διδάξει, δείχνει αχάριστος και ανειλικρινής στην αφοσίωση του στις πολεμικές τέχνες ή ίσως αρκετά εγωιστής με αποτέλεσμα να μην συνειδητοποιεί ότι δεν έχει βελτιωθεί.

Ο πραγματικός σκοπός της εκπαίδευσης στο budo είναι να μας καλλιεργήσει αυτό που μας διακρίνει ως ανθρώπινα όντα, τον πολιτισμό μας. Budo σημαίνει: "να σταματήσεις δύο σπαθιά πριν τη σύγκρουση" και δεν είναι τελικά μια τέχνη πολέμου, αλλά μια τέχνη αποφασιστικότητας και συμβιβασμού που οδηγεί στην ένωση με τη φύση και την αρμονία, η εκπαίδευση στο budo είναι μία συνεχής άσκηση συμβιβασμού. Στη σχέση μεταξύ του uke και του tori, στην ισορροπία μεταξύ δύναμης και τεχνικής, ακόμα και στην κατανόηση των ορίων μας. Ο σωστός συμβιβασμός για μεγάλα χρονικά διαστήματα μας προπονεί στο να συνειδητοποιήσουμε την ένωση μεταξύ του σώματος μας και του πνεύματος μας, στο να ενεργούμε σύμφωνα με τις αρχές της φύσης. Δημιουργεί υγιή σχέση μεταξύ του uke και του tori, καθώς ο καθένας καταλαβαίνει τη σπουδαιότητα του άλλου στην προπόνηση, και οδηγεί στην ένωση μεταξύ μαθητή και δασκάλου. Το αποτέλεσμα αυτών των παραγόντων είναι ένα αρμονικό κλίμα προπόνησης το οποίο βοηθάει τη γρήγορη και σωστή εκμάθηση και το οποίο μαθαίνει στο μαθητή να ενεργεί με τον σωστό τρόπο, στη σωστή στιγμή και στο σωστό χώρο, Αυτές είναι και οι σωστές συνθήκες για να εφαρμοστούν οι αρχές του budo. Είναι η σωστή στάση που ο μαθητής πρέπει να μεταφέρει και έξω από το ντότζο και να εναρμονίζεται με το περιβάλλον.

Η κατανόηση αυτών των ιδεών απαιτεί μεγάλο χρόνο εκπαίδευσης και μερικοί μαθητές ποτέ δεν καταλαβαίνουν ότι οι πολεμικές τέχνες είναι κάτι παραπάνω από πολεμικές κινήσεις. Ο συνεπής μαθητής που θέλει να μάθει αληθινό budo όμως, πρέπει να κάνει περισσότερα από την απλή φυσική προπόνηση στις τεχνικές και στην εφαρμογή τους. Ο μαθητής πρέπει να κάνει περισσότερα από το να περιμένει έως ότου του υποδείξουν πώς πρέπει να συμπεριφερθεί σε συγκεκριμένες καταστάσεις. Αντίθετα πρέπει να προσπαθεί να συμπεριφέρεται σωστά σε όλες τις καταστάσεις και να καταλαβαίνει γιατί μερικές συμπεριφορές είναι σωστές και άλλες όχι, έως ότου η ταπεινή και βέλτιστη πράξη γίνει δεύτερη φύση του. Στο budo, η ενεργητικότητα και αποφασιστικότητα ενός καλού μαθητή αντανακλούν εσωτερικά. Στου καθενός τις σκέψεις και τα αισθήματα, καθώς και εξωτερικά στη σκληρή φυσική προπόνηση. Το απρόσμενο κέρδος που αποκτά κανείς αναπτύσσοντας τη σωστή στάση και συμπεριφορά, είναι ότι στην πραγματικότητα αυτό βοηθάει στη βελτίωση της τεχνικής του, υποβάλλοντας τον νου σε θετικές σκέψεις με αποτέλεσμα να αυξάνει την αντίληψη του.

Η αυξημένη αντίληψη οδηγεί τον μαθητή στο να προπονείται καλύτερα και ασφαλέστερα έτσι ώστε τελικά να αποκτά ψυχοσωματική ισορροπία. Η ισορροπία είναι σημαντική στη φυσική τεχνική για να επιτρέψει την καθαρή και συνεχόμενη κίνηση. Η ισορροπία μεταξύ προπόνησης και ανάπαυσης προστατεύει από τραυματισμούς και η ισορροπία μεταξύ των αποτελεσματικών μαχητικών τεχνικών στις οποίες ασκούμαστε καθώς και η κατανόηση για έλεγχο και πνευματική ανάπτυξη μας επιτρέπει να ωριμάζουμε σαν πολιτισμένα μέλη της κοινωνίας μας. Αντί να ενεργούμε τυχαία ή εσκεμμένα καταστρεπτικά, μπορούμε να προσανατολίζουμε τις προσπάθειες μας σε διευθύνσεις βελτίωσης του χαρακτήρα. Το χρέος μας σαν πολίτες του κόσμου να βοηθάμε όλους τους ανθρώπους να αναπτύσσονται και να ευδοκιμούν, μπορεί να πραγματωθεί μέσα από την εκπαίδευση στις πολεμικές τέχνες και την έκφραση τους σε όλες τις πτυχές της ζωής μας.